Mua thời gian: ba tầng, và chỉ tầng cuối là mua đứt
Cụm chữ “mua thời gian” đang được dùng theo vài nghĩa khác nhau. Có người dùng nó cho chuyện gọi xe, đặt cơm, thuê người dọn nhà. Có người dùng nó cho việc trả tiền một chuyên gia thay vì tự mày mò. Có cả nghĩa đổi tiền trong tài khoản điện thoại lấy thêm ngày dùng sim.
Bài này nói về một nghĩa ít được nhắc tới: người chủ doanh nghiệp mua lại thời gian của chính mình. Và ở nghĩa đó có một chỗ dễ nhầm — không phải cách mua nào cũng là mua đứt.
Trả tiền để lấy lại thời gian có đáng không — nghiên cứu nói gì
Năm 2017, nhóm của Ashley Whillans, Elizabeth Dunn và cộng sự công bố trên tạp chí PNAS nghiên cứu Buying time promotes happiness. Họ khảo sát hơn 6.000 người trưởng thành ở Mỹ, Canada, Đan Mạch và Hà Lan. Họ làm thêm một thí nghiệm với 60 người đi làm: một lần được phát 40 đô la để chi cho một việc giúp họ đỡ mất thời gian, một lần được phát 40 đô la để mua một món đồ. Lần chi cho thời gian gắn với mức hài lòng cao hơn.
Cần nói rõ phạm vi. Nghiên cứu này đo việc nhà và đời sống cá nhân. Nó không đo chủ doanh nghiệp, không đo doanh thu, không đo cách một công ty vận hành. Nên tôi chỉ mượn nó cho một ý: trả tiền để lấy lại thời gian là một lựa chọn có cơ sở, không phải một thứ xa xỉ.
Phần còn lại của bài là một câu hỏi khác: mua theo cách nào.
Tầng một — mua giờ
Thuê người làm một việc cụ thể, trả theo lần hoặc theo tháng: một người lái xe, một người giúp việc, một người làm hộ phần sổ sách cuối tháng.
Thời gian lấy lại ở đây là thật. Nhưng nó có một đặc điểm: dừng trả thì việc quay về. Người chủ không giữ lại thứ gì sau khi ngừng trả — đây là thuê, không phải mua.
Dấu hiệu nhận ra: đã thuê thêm người mà lịch trong tuần vẫn kín.
Tầng hai — mua người biết làm
Tuyển một người giỏi, một quản lý, một trợ lý có kinh nghiệm. Lần này không mua giờ, mà mua năng lực.
Có một chỗ mà tuyển người giỏi không tự giải được. Người đó vẫn cần biết việc nào mình được tự quyết, tới mức nào thì phải hỏi, dữ kiện cần để quyết đang nằm ở đâu. Nếu những thứ đó chưa được viết ra, người giỏi cũng quay lại hỏi người chủ. Không phải vì họ kém — mà vì công việc chưa cho họ đủ thứ để quyết.
Dấu hiệu nhận ra: đã có người giỏi ngồi đó, mà ca khó cuối cùng vẫn về bàn người chủ.
Tầng ba — mua cách việc đi tiếp
Ở tầng này, thứ được dựng không phải thêm một người, mà là cách việc đi: ai nhận việc, dữ kiện nằm ở đâu, “xong” được định nghĩa thế nào, tới mức nào thì người làm tự quyết mà không cần hỏi lại.
Nó tốn công dựng một lần, rồi cần bảo trì theo nhịp. Nhưng nó khác hai tầng trước ở một điểm: thứ đã dựng vẫn ở lại khi người làm thay đổi. Người mới vào đọc được cách làm, không phải đi hỏi người cũ, cũng không phải đi hỏi người chủ.
Đó là lý do tôi gọi tầng này là mua đứt. Không phải vì hết tốn công — mà vì phần đã bỏ ra không mất đi khi ngừng trả.
Vì sao thuê thêm người mà thời gian không về
Lúc doanh nghiệp còn nhỏ, việc mượn trí nhớ và sự có mặt của người chủ là bình thường. Việc chạy qua người chủ vì lúc đó người chủ là người nắm rõ nhất.
Vấn đề không phải đã từng mượn. Vấn đề là doanh nghiệp lớn rồi mà cách làm vẫn chưa trả lại.
Khi cách làm chưa được trả lại, thêm người ở tầng một hay tầng hai là thêm người cùng mượn một chỗ. Và chỗ được mượn đó vẫn là người chủ.
Một phép đếm trước khi quyết mua ở tầng nào
Có một câu tôi hay đặt ra ở buổi đầu:
Tuần vừa rồi, có bao nhiêu giờ anh chị làm những việc mà người khác làm được — nếu cách làm đã được viết ra?
Không cần con số chính xác. Ghi ra ba việc tốn giờ nhất trong tuần, rồi với mỗi việc hỏi một câu: việc này đang thiếu người làm, thiếu người biết làm, hay thiếu một cách làm để người khác đi tiếp mà không phải hỏi lại?
Ba câu trả lời đó chỉ ra anh chị đang cần mua ở tầng nào. Và có thể chỉ ra khoản đang trả hằng tháng là khoản thuê hay khoản mua.
Mua ở tầng nào, trả theo tầng đó.
Lữ Đình Luân — cố vấn tái cấu trúc doanh nghiệp.
Nguồn: Whillans, A. V., Dunn, E. W., Smeets, P., Bekkers, R., & Norton, M. I. (2017). Buying time promotes happiness. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(32), 8523–8527. pnas.org/doi/10.1073/pnas.1706541114
